नेपाल राष्ट्र बैंकले बैंकिङ प्रणालीमा रहेको अधिक तरलता (Excess Liquidity) व्यवस्थापन गर्न हालै चालेको १२५ अर्ब रुपैयाँ खिच्ने कदमको विस्तृत विवरण तल दिइएको छ:
१. किन खिचिँदै छ पैसा? (मुख्य कारण)
बैंकिङ प्रणालीमा लगानीयोग्य रकम थुप्रिएर “अधिक तरलता” को स्थिति सिर्जना भएपछि राष्ट्र बैंकले बजारबाट पैसा उठाउन लागेको हो। यसका मुख्य कारणहरू हुन्:
- कम कर्जा प्रवाह: बैंकहरूमा निक्षेप (Deposit) थुप्रिए पनि बजारमा कर्जाको माग न्यून छ।
- रेमिट्यान्सको चाप: पछिल्लो समय रेमिट्यान्स आप्रवाहमा भएको उच्च वृद्धिले गर्दा बैंकहरूसँग प्रशस्त नगद छ।
- ब्याजदर सन्तुलन: अधिक पैसा हुँदा अन्तर-बैंक ब्याजदर (Inter-bank rate) राष्ट्र बैंकले तोकेको सीमाभन्दा तल झर्न सक्छ। यसलाई नियन्त्रण गरी ब्याजदरलाई सन्तुलनमा राख्न निक्षेप संकलन उपकरण प्रयोग गरिएको हो।
२. बोलकबोलको विवरण (Auction Details)
- उपकरणको नाम: निक्षेप संकलन उपकरण (Deposit Collection Instrument)।
- कुल रकम: रु. १२५ अर्ब।
- बोलकबोल मिति: २०८२ चैत २७ गते (दिउँसो ३:०० बजेसम्म)।
- अवधि: यो पैसा ५ दिनका लागि खिचिएको हो (अल्पकालीन व्यवस्थापन)।
- सावाँ तथा ब्याज भुक्तानी: २०८३ वैशाख २ गते।
३. सहभागी को हुन पाउँछन्?
यसमा राष्ट्र बैंकबाट अनुमति प्राप्त तीन वर्गका संस्थाहरू मात्र सहभागी हुन पाउँछन्:
- “क” वर्ग: वाणिज्य बैंकहरू
- “ख” वर्ग: विकास बैंकहरू
- “ग” वर्ग: वित्त कम्पनीहरू (Finance Companies)
४. बोलकबोल प्रक्रिया (Rules)
- न्यूनतम आवेदन: घटीमा १० करोड रुपैयाँका लागि आवेदन दिनुपर्नेछ।
- थप रकम: १० करोडले भाग गर्दा निःशेष भाग जाने गरी (५ करोडको गुणाङ्कमा) कुल आह्वान रकमसम्म बोल गर्न सकिनेछ।
- ब्याजदर निर्धारण: ब्याजदर बोलकबोलको माध्यमबाटै (Online Bidding System) तय हुन्छ। जसले सबैभन्दा कम ब्याजदर प्रस्ताव गर्छ, उसलाई प्राथमिकता दिइन्छ।
५. यसको प्रभाव
- ब्याजदरमा स्थिरता: यसरी बजारबाट पैसा खिचिँदा बैंकहरूबीच हुने ब्याजदरमा स्थिरता आउँछ।
- बैंकिङ लागत: बैंकहरूले आफूसँग भएको खाली पैसा राष्ट्र बैंकमा राखेर केही ब्याज आम्दानी गर्न पाउँछन्, जसले गर्दा उनीहरूको कोषको लागत (Cost of Funds) व्यवस्थापनमा मद्दत पुग्छ।
साधारण शब्दमा भन्नुपर्दा, बजारमा पैसा धेरै भएर मूल्यवृद्धि हुने वा ब्याजदर धेरै घट्ने जोखिमलाई रोक्न राष्ट्र बैंकले “भ्याकुम क्लिनर” ले जस्तै बजारको थप पैसा आफूतिर खिचेको हो।
