काठमाडौँ । नेवार समुदायमा बाँसुरीजस्ता परम्परागत बाजा केवल संगीत होइन, पुस्तादेखि पुस्तासम्म बाँच्ने सांस्कृतिक पहिचान मानिन्छ । तर अहिले समयसँगै त्यो पहिचान बिस्तारै हराउँदै गएको डर पनि त्यत्तिकै गहिरिँदो छ ।
मध्यपुर थिमि–१ लोकन्थलीस्थित सिद्धि गणेश दाफा भजन खलःले यही हराउँदै गएको सीपलाई जोगाउने प्रयासस्वरूप बाँसुरी वादन प्रशिक्षण सञ्चालन गरेको थियो । ९ महिनासम्म चलेको उक्त प्रशिक्षणपछि समापन तथा प्रदर्शन कार्यक्रम (बाजा पिथनेगु ज्याझ्वः) सम्पन्न गरिएको हो । कार्यक्रममा ८ वर्षका बालकदेखि ६० वर्षका वृद्धसम्म सहभागी ११ जनाले परम्परागत बाजा सिक्ने प्रयास गरेका थिए । तर यो प्रयास आफैंमा सजिलो थिएन—किनकि आधुनिक जीवनशैलीले पुराना धुन, सुर र ताललाई क्रमशः ओझेलमा पार्दै लगिरहेको छ ।
प्रशिक्षक साहिल द्वारेका अनुसार युवापुस्ताले संस्कृति जोगाउनै पर्ने दबाब अहिले बढ्दो छ । “हामीले जोगाएनौं भने यो बाजा मात्रै होइन, पूरा पहिचान नै हराउन सक्छ,” उनले भने ।द्वारेले बाँसुरी मात्र होइन, धाः जस्ता अन्य परम्परागत बाजाहरू पनि सिकाइरहेका छन् । तर चुनौती भने उस्तै छ—नयाँ पुस्ता आकर्षित भए पनि निरन्तर अभ्यास र दीर्घकालीन संरक्षणको अभावले यी कला हराउने जोखिम अझै टरेको छैन । उनका अनुसार संगीत अब केवल सांस्कृतिक अभ्यास मात्र नभई जीविकोपार्जनको माध्यम बनाउन सकिन्छ भन्ने सोच फैलाउने प्रयास भइरहेको छ ।
तर वास्तविकता के हो भने, परम्परागत संगीत आधुनिक प्रविधि र व्यावसायिक मनोरञ्जनबीच अस्तित्व जोगाउन संघर्षरत छ ।कहिल्यै ज्यापु समुदायसँग मात्र जोडिएको मानिने बाजा सिक्ने चलन अहिले केही हदसम्म फैलिएको छ । तर यो विस्तारले पनि संस्कृति सुरक्षित छ भन्ने ग्यारेन्टी भने दिँदैन—किनकि समयसँगै हराउने डर अझै गहिरिँदै गएको छ ।